قفقاز


+ نسخ خطی اسلامی در روسیه


بر اساس گزارشی که زنده یاد اولگ آکیموشکین از نسخه‌های خطی اسلامی موجود در کتابخانه‌های روسیه ارائه نموده است (لندن، مؤسسة الفرقان، 1992م)، در کتابخانه‌های روسیه 60000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد که از این تعداد 18733 نسخه خطی عربی، 12612 نسخه فارسی و تاجیکی، 9540 نسخه ترکی (با همه لهجه‌ها)، 148 نسخه کردی، 28 نسخه پشتو، 14 نسخه مالزیایی و 3 نسخه اردو و 7057 نسخه نیز با عنوان نسخ خطی اسلامی (بدون تمایز زبانی) می‌باشد.

 به استناد گزارش‌های پراکنده از وجود دستنویس‌های فراوان در جمهوری‌های خودمختار تاتارستان، داغستان، چچنستان و جز اینها، راقم سطور بر این باور است که در کتابخانه‌های فدراسیون روسیه، دست کم، یکصد هزار نسخه خطی اسلامی وجود دارد که بسیاری هنوز شناسایی نشده است. باید دانست که بر اساس گزارش‌های رسمی، عمده تمرکز نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه به لحاظ کیفی، به ترتیب در شهرهای سنت پترزبورگ، مسکو، تاتارستان (قازان)، داغستان (مخاچ قلعه)، باشقیرستان (اوفا) و چچنستان (گروزنی) می‌باشد که در معرفی آن مواریث، تاکنون بیش از یکصد جلد فهرست در قالب کتاب، مقاله یا پایان‌نامه، به زبان‌های روسی، آلمانی، فرانسوی، ترکی، فارسی، عربی و دیگر زبان‌ها چاپ و منتشر شده است؛ لیکن به لحاظ کمّی به نظر می‌رسد جمهوری داغستان، مقام نخست را در تعداد نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه، دارا باشد.

الف) سنت پترزبورگ: بر پایه آمارهای رسمی در این شهر، دست کم، 14149 نسخه خطی اسلامی (6848 عربی، 4940 فارسی و 2122 ترکی) وجود دارد

  1. کتابخانه دانشگاه سنت پترزبورگ: 1470 نسخه اسلامی (900 فارسی، 300 عربی و 270 ترکی).
  2. موزه ارمیتاژ: 86 نسخه اسلامی (52 عربی، 32 فارسی و 2 ترکی)
  3. انستیتو دستنویس‌های شرقی: 9874 نسخه اسلامی (5184 عربی، 3058 فارسی، 1500 ترکی، 28 پشتو، 14 مالایی، 14 کردی و 3 اردو).
  4. کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (به نام سالتیکف شچدرین): 2719 نسخه اسلامی (1312 عربی، 950 فارسی، 350 ترکی، 50 کردی و 1 مالایی).

ب) مسکو: بر پایه آمارهای رسمی در موسکو، دست کم، 3000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد. 1

  1. موزه تاریخی دولتی: 2000 نسخه اسلامی (بیشتر عربی و ترکی)
  2. موزه هنرهای مردمی ـ شرقی: 64 نسخه اسلامی (33 فارسی، 30 عربی و 1 ترکی).
  3. انستیتو روابط دولتی مسکو: 70 نسخه اسلامی (44 فارسی، 14 عربی و 12 ترکی).
  4. کتابخانه دانشگاه مسکو: 24 نسخه اسلامی (10 فارسی، 8 ترکی، 6 عربی).
  5. کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (به نام لنین سابق): 456 نسخه اسلامی (240 عربی، 116 فارسی، 100 ترکی). بزرگترین کتابخانه در فدراسیون روسیه، کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (لنین سابق) است که 19 طبقه دارد و دارای 43 میلیون جلد کتاب است و بعد از کتابخانه کنگره امریکا دومین کتابخانه بزرگ جهان محسوب می‌گردد. همچنین این کتابخانه دارای 60000 نسخه خطی روسی و 450 هزار سند به زبانهای مختلف است که از این تعداد تنها حدود 2000 سند به زبان فارسی می‌باشد و بیشتر متعلق به دوره‌های صفویه و قاجار است.
  6. کتابخانه باستانی (تاریخی): 30 نسخه اسلامی (6 فارسی و ....). 

ج) تاتارستان: بر پایه آمارهای رسمی تنها در شهر قازان، دست کم، 20000 نسخه خطی اسلامی (6000 عربی، 5500 فارسی و 6000 ترکی و ...) وجود دارد که بیشتر آن نسخه‌ها هنوز فهرست نشده است.

  1. آرشیو دولتی مرکزی جمهوری تاتارستان: 23 نسخه اسلامی (6 عربی، 5 فارسی، 1 ترکی).
  2. کتابخانه دانشگاه قازان: 6985 نسخه اسلامی (4006 عربی، 2379 ترکی و 600 فارسی).
  3. موزه هنرهای جمهوری تاتارستان: شامل مجموعه‌ای از دستنویس‌های اسلامی
  4. موزه ایالات متحد جمهوری تاتارستان: 102 نسخه اسلامی (44 ترکی، 42 عربی، 8 فارسی).
  5. کتابخانه مسجد قازان: 156 نسخه عربی.
  6. انستیتو زبان، ادبیات و تاریخ: 4100 نسخه اسلامی (بیشتر به زبان تاتاری). 

د) داغستان: بر پایه آمارهای رسمی در شهر مخاچ قلعه، دست کم، 5000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد.

  1. کتابخانه دانشگاه داغستان: 1500 نسخه اسلامی.
  2. موزه تاریخ و معماری جمهوری داغستان: 140 نسخه اسلامی.
  3. انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات: 2678 نسخه (2637 عربی، 16 ترکی، 3 فارسی و ..).
  4. کتابخانه نورماگومیدوف: 500 نسخه اسلامی.

هـ ) باشقیرستان: بر پایه آمارهای رسمی تنها در شهر اوفا، 3000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد.

  1. کتابخانه اداره دینی مسلمانان روسیه: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی
  2. موزه دولتی باشقیرستان: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی.
  3. انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات: دارای حدود 2500 نسخه اسلامی (عربی، فارسی، ترکی، تاتاری، باشقیری و ...).
  4. کتابخانه مرکزی جمهوری باشقیرستان: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی.


نویسنده : گودرز رشتیانی Goodarz Rashtiani ; ساعت ۱:٢٩ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/٩/۱۳
comment نظرات () لینک

+ گزارشی از برگزاری ششمین کنفرانس بین‌المللی نسخه‌های خطی اسلامی در دانشگاه کمبر

گزارشی از برگزاری

ششمین کنفرانس بین‌المللی نسخه‌های خطی اسلامی  

در دانشگاه کمبریج انگلستان

گودرز رشتیانی[1]

 

ششمین کنفرانس بین‌المللی نسخه‌های خطی اسلامی با محوریت «نسخه‌های خطی آسیای مرکزی و مجموعه‌های خطی» در تاریخ 10-8 جولای 2010 (19-17 تیر 1389) در کالج کوئینز (Queens' College ) دانشگاه کمبریج برگزار شد. انجمن(اتحادیه) نسخ خطی اسلامی (TIMA -Islamic Manuscript Association)[2] و مرکز مطالعات اسلامی و خاورمیانه دانشگاه کمبریج (Centre of Middle East and Islamic Studies ) و بنیاد فرهنگ اسلامیکوس (Thesaurus Islamicus Foundation) برگزار کننده اصلی این سمینار بودند.

مطابق فراخوان سمینار که در سال گذشته در مراکز علمی و دانشگاهی منتشر شده بود، مقالات ارسالی می‌بایست پیرامون چهار حوزه زیر تنظیم شده باشند: 1- فهرست‌نویسی 2- حفاظت و نگهداری 3- رقومی و دیجیتالی کردن نسخ خطی 4- پژوهش و انتشار نسخ خطی

از میان مقالات ارسالی، در نهایت 25 مقاله توسط هیئت علمی برای ارائه در سمینار انتخاب شده بودند که در سه روز برگزاری همایش برای  سایر پژوهشگران و دانشجویان شرکت کننده قرائت و نقد و بررسی شدند. برنامه‌ریزی همایش به صورت کاملاً مناسب و منظم صورت گرفته بود و بدون هیچ‌گونه تأخیر یا تطویلی، بخش‌های سمینار و سخنرانی‌ها اجرا شد؛ ضمن آنکه امکانات اقامتی و پذیرایی بسیار مناسبی برای شرکت‌کنندگان تدارک دیده شده بود.سخنرانان همایش از دانشگاه‌ها و مراکزمطالعاتی انگلستان (کمبریج، لندن، آکسفورد، منچستر، سالفورد و کتابخانه بریتانیا) و کشورهای تاجیکستان، ازبکستان، چین، روسیه، ازبکستان، فرانسه، ایتالیا، لهستان، آمریکا، عربستان، عراق، ترکیه، عربستان، عراق، ترکیه، ایران، هلند، مالزی، مصر، سوریه و امارات متحده عربی بودند.

افتتحایه سمینار فارغ از هرگونه تشریفات و بدون حضور صاحب‌منصبان رسمی یا دانشگاهی، با خوش‌آمد‌گویی میزبانان برگزاری سمینار، پروفسور چارلز ملویل به عنوان رئیس انجمن نسخ خطی و استاد تاریخ ایران در دانشگاه کمبریج، پروفسور یاسر سلیمان رئیس مرکز مطالعات اسلامی و خاورمیانه دانشگاه کمبریج و دیویسون مک‌لارن معاون انجمن نسخ خطی اسلامی که دربردارنده توضیحات و راهنمایی‌هایی برای سخنرانان و استفاده از امکانات سخت‌افزاری مستقر در محل سمینار بود، آغاز شد.

همه سخنرانی‌ها در قالب نشست‌های تخصصی تنظیم شده ‌بودند. نشست اول در حوزه «پژوهش و انتشار» به ریاست پروفسور چارلز ملویل با سخنرانی‌های زیر برگزار شد. نسخه‌های خطی حقوقی آسیای مرکزی در قرون 7-4هـ.ق/13-10م دکتر مرتضی بدر(Dr. Murteza Bedir) استاد حقوق دانشگاه سقاریه ترکیه؛ نسخه‌های خطی المتّرضی در تاشکند-دکتر اکرم خابی‌بولایف(Dr.Akram Khabibulaev) کتابدار مرکز مطالعات اسلامی خاورمیانه و اوراسیای مرکزی دانشگاه ایندیانا آمریکا؛ تحقیقات جدید در تاریخ قند فی ذکر علماء سمرقند ابوحفض نسفی پروفسور شمس‌الدین کمال‌الدین(Dr.Shamsaldin Kamalaldin) از دپارتمان تاریخ آسیای مرکزی مؤسسه شرق‌شناسی تاشکند؛ چراغ‌نامه:شاهکار میراث اسلامی آسیای مرکزی-حکیم ال‌نظروف(Hakim Elnazarov) مسئول هماهنگی مطالعات آسیای مرکزی مؤسسه مطالعات اسماعیلی انگلستان.

نشست دوم با موضوع «حفاظت از نسخ خطی» و با مدیریت دکتر ماندانا برکشلی مدیر دپارتمان طراحی و هنرهای کاربردی دانشگاه بین‌المللی اسلامی مالزی در قالب سخنرانی‌های زیر اجرا شد: حفاظت  و نگهداری نسخه‌های خطی اسلامی موزه لوور خانم آمیلیه کورات دسورگنس (Amelie Couvrat Desvergnes )پژوهشگر مستقل از فرانسه؛ نسخه‌های خطی سین‌کیانگ چین در کتابخانه دانشگاه لیدن خانم کارین شفر (Krin Schefer) از کتابخانه دانشگاه لیدن هلند، ؛ تجربه‌ای از بازسازی ویژه در فرایند ساخت کاغذ- جین لوئیس استوه ( Jean Louis Esteve)پژوهشگر و دانشجوی دکتری مدرسه مطالعات عالی فرانسه؛ استراتژی‌های حراست و نگهداری از پروژه زبید یمن-دکتر آنه رگورد Dr Anne Regourd)) سرپرست علمی برنامه حفاظت از نسخه‌های خطی زبید یمن و پژوهشگر مرکزی تحقیقات علمی فرانسه.

برنامه‌های روز دوم سمینار با نشست « مجموعه‌های خطی» به مدیریت دیویسن مک‌لارن و با سخنرانی‌های زیر انجام شد: بررسی مجموعه نسخه‌های قرآن انستیتوی نسخ خطی ابوریحان بیرونی ازبکستان-دکتر ماریه افتیمیوDr.Marie Efthymiou)) پژوهشگر مرکز تحقیقات علمی فرانسه؛ کتابخانه دربار محمدرحیم‌خان دوم به مثابه ابزاری در مخالفت با الحاق به امپراتوری روسیه دکتر آفتاندیل اریکوف(Dr.Aftandil Erkinov) استاد مؤسسه مطالعات شرق‌شناسی ازبکستان؛ میراث تصوف در مرکز ملی نسخ خطی گرجستان گودرز رشتیانی پژوهشگر تاریخ قفقاز از ایران.

 نشست بعدی با موضوع «دیجیتالی سازی نسخ خطی» با مدیریت خانم کارلو بوروس (Carol Burrows) در قالب سخنرانی‌های زیر اجرا شد: چالش اکتشاف متن از نسخه‌های خطی دیجیتالی شده- خانم مریم رهنمون ‌فر دانشجوی دکتری دانشگاه سالفورد انگلستان؛ رویارویی با چالش:دیجیتالی کردن نسخه‌های خطی موزه هنر والتر دکتر آمی لندائو( (Amy Landau گنجور نسخ خطی و کتب کمیاب اسلامی و ارمنی در موزه والتر آمریکا و میخائیل تات رئیس بنیاد تات و مدیر برنامه منابع دیجیتالی اسلامی موزه والتر آمریکا؛ استراتژی‌هایی برای مجموعه‌های دیجیتالی فرهنگی در جوامع اسلامی عماد خضرایی مدیر دپارتمان فناوری اطلاعات دائرة المعارف تاریخ معماری ایران و دانشجوی دکتری دانشگاه درکسل امریکا و شادی شاکری محقق دائرة المعارف تاریخ معماری ایران؛ گزارش مقدماتی از پروژه دیجیتالی کردن دست‌نوشته‌های لوئیس پالمیت-خانم البا فدلی( (Alba Fedeli مدرس دانشگاه میلان ایتالیا، گرنت یانگ(Grant Young) متخصص امور دیجیتالی دانشگاه کمبریج و خانم دبراه فارندل(Marie Efthymiou) کتابدار دانشگاه کمبریج

برنامه های روز سوم با برگزاری کارگاه آموزشی معرفی بهترین روش‌های دیجیتالی کردن موضوع محور آغاز شد و پس از آن دو سخنرانی در قالب نشست «فهرست‌نویسی» نسخ با مدیریت داوید هریش(Mr. David Hirch) کتابدار ارشد کتابخانه ملی امارات متحده عربی ادامه یافت. سخنرانی اول با عنوان دست‌‌نوشته‌های عربی-چینی و تذهیب قرآن در مجموعه نسخ خطی مسجد جامع سیحان چین توسط دکتر ژامل دیلمی(Dr.Djamel Dilimi)  استادیار دانشگاه قاسم عربستان سعودی و سخنرانی دوم با عنوان نسخه‌های خطی عمانی در مؤسسات و کتابخانه‌های آسیای مرکزی توسط دکتر صالح الزهیمی (Dr.Saleh Al-Zhuhaimi ( کتابدار مرکز مطالعات عمان دانشگاه سلطان قابوس عمان و دکتر سلیف جابری(Dr.Salif Aljaberi)) مدیر مرکز اطلاعات دانشکده اقتصاد و تجارت دانشگاه سلطان قابوس عمان برگزار شد.

اخرین نشست با موضوع «پژوهش و انتشار نسخ خطی» با مدیریت دکتر محمد عیسی ولی(Dr. Muhammad Isa Waley) مدیر بخش نسخ شرقی کتابخانه بریتانیا در قالب 5 سخنرانی انجام شد. در چهارراه آسیا:کارگاه درباری کابل در زمان همایون،از منظر نسخه‌شناسی دکتر لائورا پارودی(Dr. Laura Parudi) پژوهشگر آزاد هنر اسلامی از ایتالیا؛ پیچیدگی‌های آداب و سنن در نسخه‌های خطی تاتارهای لیتوانی و لهستان-دکتر اندرزج درزودDr.Andrzej Droza)) مدیر بخش مطالعات آسیایی دانشگاه آدام میکویکس لهستان؛ رونمایی از نسخ خطی اسلامی در چین:دست‌نوشته‌های خیائوخینگ،مطالعه موردی نسخه‌های اسلامی-چینی پروفسور هو لونگ (Hu Long)ستاد آکادمی اسناد و کتابهای قدیمی اقلیت‌های استان گانسو چین؛ این سخنرانی یکی از جالب‌ترین موضوعات ارائه شده در سمینار بود که در آن نسخه‌های بی‌نظیری از جمله چند نسخه فارسی درباره قواعد و دستور زبان فارسی که توسط اجداد نویسنده نگاشته شده بودند، معرفی شد.

آخرین مقاله به عنوان معرفی فرهنگ واژگان جغتایی-فارسی در کتابخانه بریتانیا توسط دکتر فکرت توران(Dr.Fikret Turan) استاد مطالعات خاورمیانه در مدرسه زبان‌شناسی و فرهنگ دانشگاه منچستر انگلستان ارائه شد.

همایش با جمع بندی پروفسور چارلز ملویل و داویدسن مک‌لارن به پایان رسید.

در جنب سمینار نمایشگاهی از کتب منتشره توسط انتشارات اکادمی بریل و انتشارات دانشگاه کمبریج و تجهیزات مربوط به دیجیتالی کردن نسخ خطی برپا شده بود. همچنین انتخابات هیئت رئیسه انجمن(اتحادیه) نسخ خطی اسلامی با حضور اعضای انجمن برگزار شد که اعضای زیر به ترتیب بالاترین رأی، برای یک سال به عنوان هیئت رئیسه انتخاب شدند:

1-    دکتر ماندانا برکشلی مدیر دپارتمان طراحی و هنرهای کاربردی دانشگاه بین‌المللی اسلامی مالزی

2-  دکتر محمود ارول قلیچ(Dr.Mahmoud Erol Klic) استاد دانشگاه مرمره ترکیه و دبیرکل فعلی اتحادیه مجالس کشورهاس سازمان کنفرانس اسلامی-تهران

3-    آقای داوید هریش(Mr. David Hirch) کتابدار ارشد کتابخانه فرهنگ و میراث فرهنگی ابوظبی

4-    دکتر عمر خالدی(Dr. Omar Khalidi) کتابدار انستیتوی تکنولوژی دانشگاه ماساچوست آمریکا

5-    دکتر یاسر سلیمان(Dr. Yasir Sulaiman) رئیس مرکز مطالعات اسلامی و خاورمیانه دانشگاه کمبریج



[1] پژوهشگر تاریخ قفقاز

[2] اتحادیه نسخ خطی اسلامی (تیما) یک نهاد بین‌المللی است که با هدف نهایی کردن استانداردهای فهرست‌نویسی، دسترسی و سرپرستی نسخ خطی، مرمت و نگهداری و نیز رایانه‌ای کردن نسخ خطی اسلامی سال 2006 در شهر کمبریج انگلستان تشکیل شده است.

...
ادامه مطلب
نویسنده : گودرز رشتیانی Goodarz Rashtiani ; ساعت ۱٢:٢٦ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٩/٧/۱۸
comment نظرات () لینک