قفقاز


+ انتشار کتاب فهرست تفصیلی گنجینه پژوهشی ولادیمیر مینورسکی

چند روزی است که آخرین کتابم(با همکاری دکتر ناهید عبدالتاجدینی) با عنوان فهرست تفصیلی گنجینه پژوهشی ولادیمیر مینورسکی توسط انتشارات کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منتشر شده است. پیش از همه بایستی از جناب آقای بهروز ایمانی مدیر امور پژوهشی کتابخانه مذکور  که با علاقه و جدیت تمام زحمت انتشار آن را پذیرا شدند سپاسگزاری کنم.

 

جلد کتاب فهرست تفصیلی گنجینه پژوهشی مینورسکی

 

آغاز کار  علمی روی این آرشیو به زمستان سخت 1390 بازمی­گردد که برای گذراندن فرصت مطالعاتی (که البته بیشتر  از حد معمول به درازا کشید) در سنت پترزبورگ بسر می بردم. درست به خاطرم هست که در روزهای اول حضور در انستیتو نسخ خطی شرقی آکادمی علوم روسیه در سنت­پترزبورگ که بیشتر به دنبال بررسی نسخ خطی بودم، و در ساعت ناهار انستیتو که خدمات معمول برای یک سال تعطیل می­شد به صورت کاملا اتفاقی در طبقه هم­کف چشمم به تابلویی به نام آرشیو افتاد. تا این زمان هیچ تصوری نداشتم از اینکه در این مرکز علاوه بر نسخ خطی، اسناد تاریخی نیز نگهداری میشوند.

 

در اولین زمان ممکن به این آرشیو مراجعه کردم و متوجه شدم که در اینجا اسناد و مدارک باقی مانده از شرق­شناسان روس نگهداری می­شود و اسم دقیق آن آرشیو شرق­شناسان است. شیوه نگهداری اسناد بر مبنای اسم هر شرق­شناس است که در آرشیو هر شخص اسناد متنوعی شامل کتاب، نسخه خطی، اسناد تاریخی، عکس، فیلم، نگاتیو، فیش تحقیق، پیش­نویس مقالات نگهداری می­شود.  (پیش از این نیز توضیحات مفصلی دراین باره نوشته ­ام).

 

تاکنون دسترسی به 18 آرشیو از ایران­شناسان فراهم شده که آخرین آنها ولادیمیر مینورسکی است که جزو بزرگترین مجموعه­های آرشیوی نیز می­باشد. با مشاهده آرشیو مینورسکی تصمیم گرفتم فهرست مفصلی از ان تهیه کنم که یقین داشتم مورد توجه و استفاده  محققان داخلی و خارجی قرار خواهد گرفت. مینورسکی همیشه برای من چهره پژوهشی جذابی داشته است و آثار منتشره وی در ایران هریک ارزش تحقیقی والا و منحصری دارند. به ویژه رویش وی در نظام علمی روسیه تزاری و بالیدن و به ثمر رسیدنش در نظام آکادمیک اروپای غربی که توانست تلفیقی از دو مکتب ایران­شناسی به دست آورد  بر  میزان ضرورت توجه به این آرشیو می­افزود.

 

مطالعه و بررسی آرشیو مینورسکی در این مکان بیش از شش ماه به طول کشید که تقریبا همه هزاران پرونده و اسناد آن از نزدیک ملاحظه و ورق زده شد و در نهایت در قالب کتاب کنونی در اختیار علاقمندان قرار گرفت.

 

در اینجا مقدمه نگاشته شده برای این کتاب آورده می­شود:

 

"با گسترش روابط ایران و روسیه در دوره صفویه، عصر تازه‌ای در مناسبات دو کشورآغاز شد که این مناسبات با فراز و نشیب‌های زیادی تا زمان حاضر تداوم و تحول یافته است. گذشته از مناسبات در حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، وجه دیگری از این مناسبات که از آن می‌توان با عنوان کلی روابط علمی-پژوهشی یاد کرد نیز در روند کلی مناسات ایران و روسیه سهمی مهم داشته که پیشینه آن قدمتی سیصد ساله دارد.

با شوربختی تمام باید اذعان نمود که این روابط علمی و پژوهشی از توازن دوجانبه‌ای برخوردار نبوده و مطالعات و پژوهش‌های صورت گرفته در روسیه تزاری، شوروی و روسیه جدید که با عنوان ایران‌شناسی در روسیه از آن نام برده می‌شود به هیچ وجه قابل مقایسه با روسیه‌شناسی در ایران نبوده است.

مروری بر آثار منتشر شده مرتبط با مطالعات روسیه در ایران، و در همه حوزه‌های تاریخی، ادبی، زبان شناسی و مردم‌شناسی به خوبی گویای وضعیت نحیف، کم مایه و فاقد ناآوری این مطالعات است و عمده آثار شاخص این حوزه نیز برگرفته یا ترجمه از منابع غربی و روسی هستند. به عنوان شاهد مثال در حوزه پژوهش‌های تاریخ شناسی روسیه می‌توان از تاریخ روابط ایران و روس محمدعلی جمال‌زاده به عنوان مهمترین اثر این حوزه نام برد که در ابتدا به صورت مجموعه مقالاتی در ضمیمه نشریه کاوه در برلین منتشر شد و بعدها بنیاد موقوفات افشار آن را یکجا منتشر کرد. دامنه زمانی مورد بررسی این کتاب سیر روابط ایرانیان و روس‌ها از قدیمترین ایام با تکیه بر دوره اسلامی تا پایان صفویه است. علیرغم آنکه این کتاب یک اثر تألیفی و برخوردار از طرحی از پیش تعیین شده است، اما بخش‌های زیادی از آن را می‌توان ترجمه از منابع روسی دانست که در سده‌های نوزدهم و بیستم در پترزبورگ منتشر شده بودند و جمال‌زاده از طریق مترجم روسی به برگردان آنها دست زده است. در حوزه‌های ادبیات، زبان شناسی و مردم شناسی نیز می‌بایست به چند مورد معدود بسنده نمود.

اما آن سوی ماجرا، یعنی مطالعات ایران‌شناسی روسیه نسبتی بسیار دیگرگون با پیشینه و حال روسیه‌شناسی در ایران دارد. در واقع می‌توان این‌گونه ادعا نمود که محققان روسی در همه حوزه‌های مرتبط با علوم انسانی و اجتماعی ایران ورود کرده و تقریباً هیچ عرصه‌ای در این حوزه خالی از آثار پژوهشی آنها نیست: فرهنگ‌نویسی‌های متعدد دو زبانه، بررسی تاریخ ایران از قدیمترین ایام تا زمان معاصر، تحقیقات ادبی، مطالعات زبان شناسی گسترده، تحقیقات فرهنگ عامه و فولکلو و موارد متعدد دیگر به خوبی مؤید این ادعایند.

هدف از این طرح بحث، ارائه مدخلی برای ورود به موضوع اصلی کتاب حاضر و اظهار امیدواری نسبت به تحرک در نظام علمی و دانشگاهی برای ورود تخصصی به مطالعات روسیه‌شناسی و پیمودن راه‌های نرفته و گشودن افق‌های جدید در این وادی بود، امید که گذر زمان بر تحقق این آرزو جامه عمل پوشاند!.

کتابی که اکنون پیش‌روی خوانندگان قرار دارد، در اصل انعکاس بخشی بسیار کوچک و البته مهم در روند مطالعات ایران شناسی است که در نوع خود تلفیق کم سابقه‌ای از دو مکتب مهم ایران‌شناسی در جهان امروز است: مکتب ایران‌شناسی روسیه و مکتب ایران‌شناسی انگلستان. مینورسکی که زاده روسیه و پرورش یافته مکتب نخست بود، با دستی پر و تجربه‌ای گرانبها راه هجرت به مکتب دوم را برگزید و در اقامت طولانی خود در فرانسه و انگلستان (1919- 1966) به آمیختن این دو مکتب همت گمارد که دستاوردهای آن علی‌رغم گذشت سالیان متمادی، همچنان مرجعی طراز اول برای پژوهش‌های امروزین است.

مینورسکی در معنای واقعی کلمه محققی پرتلاش و خستگی ناپذیر بود. نگارش بیش از صد مقاله برای دائرۀ‌المعارف اسلام (Encyclopedia of Islam) که عمده آنها تک‌نگاری‌های منحصر به فردی هستند، به تنهایی می‌تواند پژواکی از کارنامه موفق او باشد. تالیف چندین کتاب، انتشار نسخ خطی و نگارش مقالات متعدد نیز وجه دیگری از کارنامه پژوهشی او را در بر می‌گیرند.

اما همان‌گونه که در این کتاب به خوبی دیده می‌شود، آثار فوق نمایانگر یک بخش از زندگی علمی مینورسکی و به بیانی وجه پیدای دستاور‌های علمی او هستند. نظری اجمالی بر فهرست پیش‌روی آرشیو شخصی او که تقریباً همه ابعاد زندگی شخصی، علایق پژوهشی، فعالیت‌های شغلی، ارتباطات منطقه‌ای و بین‌المللی وی را در بر می گیرد تا حد زیادی آن وجه ناپیدای او را آشکار می‌سازد.

اهمیت این آرشیو نه تنها برای بررسی زندگی و کارنامه علمی ولادیمیر مینورسکی، بلکه بسان منبعی ارزشمند برای تاریخ ایران به ویژه دو دهه اول قرن بیستم است. باقی ماندن ده‌ها دفتر خاطرات روزانه و سفرنامه به مناطق مختلف ایران، هزاران نامه‌نگاری با افراد سرشناس ایرانی و خارجی که در هر نامه گذشته از نوشته‌های متعارف نکات مهم و مباحثات علمی زیادی صورت گرفته؛ پیش‌نویس ده‌ها آثار منتشر نشده از فعالیت‌های پژوهشی، و به ویژه عکسبرداری او از مناطق مختلف ایران که با دقت تمام و به صورت هدفمند مناظر، افراد، قومیت‌ها، آئین‌ها را سوژه عکس خود قرار داده، می‌تواند مبنای طرحی گسترده در مطالعات ایران شناسی باشد که با تدوین این کتاب قدم اول برداشته شده است.

شایسته یادآوری است که مینورسکی به دلیل مأموریت‌های دیپلماتیک متعدد در ایران به ویژه در برهه تعیین مرزهای ایران و عثمانی (1913- 1915) که به عنوان نماینده روسیه در کمیسیون مربوطه فعالیت می‌نمود، اطلاعاتی از خود برجای گذاشته که در جای دیگری نمی‌توان سراغی از آنها پیدا کرد. نکته دیگر، دقت فوق‌العاده مینورسکی در جمع‌آوری منابع و تهیه گزارش‌های متعدد از رخدادها و دسته‌بندی منظم و حفظ همیشگی همه اسناد و مدارک است. برای نمونه می‌توان به بخش مکاتبات وی اشاره کرد. گذشته از آنکه او همه نامه‌های دریافتی را حتی با پاکت مربوطه نگهداری نموده، هنگام نوشتن نامه به افراد دیگر، پیش‌نویسی از آن نیز برای خود تهیه کرده است؛ به گونه‌ای که اگر امروزه امکان دسترسی به نامه‌های ارسالی او میسر نباشد، این پیش‌نویس‌ها به خوبی می‌توانند ما را در جریان کامل متن آنها قرار دهند. دقت نظر و وسواس او به قدری بوده که حتی لاشه بلیط هواپیما و اطلاعیه‌های سخنرانی افراد دیگر را نیز برای ما به یادگار گذاشته است.

 

معرفی گنجینه پژوهشی ولادیمیر مینورسکی

 

پس از درگذشت ولادیمیر مینورسکی با تصمیم همسرش تاتیانا مینورسکی پیکر او به روسیه منتقل و در مسکو به خاک سپرده شد. مطابق رویه موجود در روسیه، نوع خاصی از سامانه نگهداری اسناد و مدارک مربوط به چهر‌های شاخص در این کشور موجود است که از آن با عنوان آرشیوهای شخصی یاد می‌شود. اسناد و مدارک مینورسکی نیز در همین چارچوب با تنظیم همسرش به آرشیو مربوطه به نام آرشیو شرق‌شناسان روس که در انستیتوی نسخ خطی آکادمی علوم روسیه در پترزبورگ مستقر است منتقل و بایگانی می‌شود.

آرشیو مینورسکی در این انستیتو به شماره/ فوند 134 محفوظ است و دارای 6 بخش/ اُپیس می‌باشد که به صورت شایسته‌ای با تفکیک موضوعی تنظیم شده‌اند:

اُپیس 1: آثار علمی مینورسکی (102- 1963)، 828 سند/ پروند (از یک تا صدها برگ):

  1. تاریخ و تاریخ‌نگاری ایران و مناطق مجاور آن (1924-1963)
  2. تاریخ اسلام و فرق اسلامی در ایران (1910- 1956(
  3. اقوام ایرانی (1902-1958)
  4. زبانشناسی، ادبیات و هنر ایران و کشورهای مسلمان (1931-1959)
  5. منبع‌شناسی شرق نزدیک و میانه( 1931-1962)
  6. آثار اجتماعی سیاسی(1909-1963)
  7. مقالات برای دایرةالمعارف‌ها (1925- 1952)
  8. ترجمه‌ها (1914-1961)
  9. جزوات درسی (1921-1956)
  10. سخنرانی‌ها و ارائه مقاله در کنفرانس‌ها (1916-1962)
  11. اظهارنظرها، ارزیابی‌ها و داوری‌های علمی (1913-1963)
  12. گزارش مأموریت و سفرهای رسمی (1902-1917)
  13. کپی اسناد تاریخی و نسخ خطی به زبانهای شرقی

اپیس 2: اسناد شخصی، خانوداگی و شغلی (1887-1977)، 569 سند/ پروند (از یک تا صدها برگ)  

اول- اسناد شخصی و خانوادگی (1823- 1977)

  1. اسناد و مدارک شخصی (1887-1962)
  2. گواهی‌ عضویت در انجمن‌های مجامع علمی (1915-1963)
  3. تبریک‌های سالروز تولد (1947-1955)
  4. دفاتر خاطرات و سفرنامه‌های مینورسکی (1902-1959)
  5. ارزیابی‌های دیگران از آثار مینورسکی (1911-1977)
  6. اسناد خانوادگی (1823-1966)

دوم- اسناد مربوط به فعالیت‌های شغلی (1848-1965)

  1. مأموریت درایران (1902-1923)      
  2. کمیسون تعیین مرزهای ایران و عثمانی (1848- 1915)
  3. اسناد مربوط به فعالیت‌های آموزشی (1924- 1957)
  4. اطلاعیه‌ها و پوسترهای برنامه‌های علمی(1914-1956)
  5. اسناد و مکاتبات مربوط به انتشار مقالات (1915-1964)
  6. نشست‌ها، کنفرانس‌ها و کنگره‌های بین‌المللی (1902- 1965)

اُپیس 3- مکاتبات (1871-1966)، 2455 سند/پرونده( از یک تا ده‌ها نامه)

اول-نامه‌های ارسالی مینورسکی (1913- 1965)

  1. به زبان روسی (1913- 1965)
  2. زبانهای اروپایی (1920- 1965)
  3. به زبانهای شرقی (1936- 1946)

دوم-نامه‌های مستقل (1914-1919، 1946-1962)

سوم- نامه‌های فرستاده شده به مینورسکی (1903- 1966)

  1. به زبان روسی(1903- 1965)
  2. به زبانهای شرقی (1910- 1966)

چهارم- نامه‌های مربوط به افراد دیگر (1871- 1961)

  1. به زبان روسی (1871، 1912- 1947)
  2. به زبانهای اروپایی (1903- 1961)
  3. به زبانهای شرقی (1914- 1946)

پنجم- نوشته‌های روی هدایا (1920- 1961)

اِپیس 4- آثار علمی دیگران (1854- 1964)، 243 سند/ پرونده ( از یک تا صدها مورد)

  1. آثار علمی:  مقالات، سخنرانی، ارزیابی‌ها (1854- 1964)
  2. آثار علمی افراد نامعلوم (1913- 1963)
  3. گزارش‌ها، یادداشت‌ها، و بخشنامه‌ها رسمی (1910- 1924)
  4. گزارش‌ها، یادداشت‌ها و نوشته‌های افراد نامعلوم (1912- 1922)

اُپیس 5-عکسها (1888- 1963)، 110 پرونده (از یک تا ده‌ها قطعه عکس)

  1. عکس‌های مینورسکی (1904- 1964)
  2. عکس‌های افراد دیگر (1888- 1963)
  3. قومیت‌ها، رسوم و و آئین‌های مذهبی ایران (1906-1907، 1934)
  4. شهرها و اماکن جمعیتی ایران (1901- 1934)  
  5. هنرهای ایران (بیشتر قرون میانه)

اُپیس 6-کلکسیون اسناد و بریده‌های نشریات (1829-1966)، 143 سند/ پرونده ( از یک تا صد‌ها صفحه)

اول- اسناد (1829- 1953)

  1. تاریخ ایران (1846- 1921)
  2. تاریخ روسیه (1829- 1921)
  3. بیانیه‌‌ها و اطلاعیه‌ها (1829-1921)

دوم- بریده‌های نشریات (1907-1966)

  1. وضعیت داخلی و بین‌المللی روسیه (1912- 1966)
  2. وضعیت داخلی و بین‌المللی کشورهای مختلف (1907- 1966)

سوم- روزنامه‌ها (1915- 1964) 

  1. به زبان روسی (1915- 1919)
  2. روزنامه‌ها- به زبانهای اروپایی(1918- 1964)
  3. به زبانهای شرقی (1918- 1956)

در این کتاب بر اساس فهرست راهنمای آرشیو همه اطلاعات شماره‌گذاری شده و مطابق نشانه‌های اختصاری امکان دسترسی به آنها میسر است. اطلاعات موجود برای هر سند/ پرونده شامل موارد زیر است:

آدرس آرشیوی؛ نویسنده/فرستنده/ گیرنده؛ موضوع؛ مکان، زبان؛ تعداد؛ تاریخ؛ تعداد صفحات.

ارجاع یا رجوع به هر سند با توجه نشانه‌های اختصاری تعریف شده که در ابتدای این کتاب ذکر شده است میسر است. به عنوان مثال سند: الف- 1 یا ج- 1معرف سند زیر است:

  • انستیتوی نسخ خطی پترزبورگ/ آرشیو شرق‌شناسان/ فوند 134 ( آرشیو شخصی ولادیمیر مینورسکی)/ بخش (اُپیس): 1/ سند شماره 1
  • انستیتوی نسخ خطی پترزبورگ/ آرشیو شرق‌شناسان/ فوند 134 ( آرشیو شخصی ولادیمیر مینورسکی)/ بخش (اُپیس): 3/ سند شماره 1

از آنجاکه مینورسکی علاوه بر برجستگی‌های علمی از خصایص والای اخلاقی نیز برخوردار بود و همه کسانی که با وی ارتباط داشتند در تأکید بر این سجایای شخصیتی وی همسو هستند، لذا چند مقاله یا مطلب منتشر شده از دوستان وی که اطلاعات دقیقی از مراحل مختلف زندگی مینورسکی در آنها آمده است، در ابتدای این کتاب آورده شده‌اند.

 

سال‌شمار زندگی مینورسکی

 

  • 5 فوریه 1877: تولد در شهر کراچوا (نزدیک مسکو-در حال حاضر زیر آب رفته است)
  • 1896 -1900 : دانشجوی حقوق دانشگاه مسکو 
  • 1900: ورود به انستیتوی لازارُف مسکو
  • 1902: اولین سفر به ایران
  • 1903: استخدام در وزارت امور خارجه روسیه 
  • 1904- 1908: مأموریت در ایران (مناطق آذربایجان و کردستان)
  • 1908-1911: مأموریت در سنت‌پترزبورگ و ترکستان
  • 1911: مأموریت در ایران
  • 1912: مأموریت در استانبول
  • 1913: ازدواج با تاتیانا مینورسکی
  • 1913- 1915: نماینده روسیه در کمیسیون تعیین مرزی ایران و عثمانی
  • 1915- 1919: مأموریت در تهران 
  • 1916: دبیر اول سفارت روسیه در ایران
  • 1918: وزیر مختار موقت روسیه در ایران 
  • 1919: عزیمت به پاریس
  • 1923:  آغاز تدریس زبان‌های فارسی و ترکی در مدرسه زبان‌های زنده شرقی پاریس
  • 1930: عزیمت به لندن به عنوان دبیر نمایشگاه هنر در برلینگتن‌هاوس
  • 1932: تدریس زبان، ادبیات فارسی و تاریخ ایران در مدرسة السنة شرقیة لندن
  • 1932: شرکت در بزرگداشت ابوعلی‌سینا در تهران و همدان
  • 1934: شرکت در جشن هزاره فردوسی در تهران
  • 1937: کسب رتبه پرفسوری
  • 1939: انتقال به کمبریج
  • 1942: عضویت ناپیوسته آکادمی بریتانیا
  • ۱۹۴۴: بازنشستگی از دانشگاه لندن
  • 1944: عضویت افتخاری مدرسه تحقیقات شرقی‏
  • 1948: دریافت دکترای افتخاری دانشگاه بروکسل
  • ۱۹۴۸- ۱۹۴۹: پژوهشگر مهمان در جامعة فواد اول در قاهره
  • 1960: شرکت در کنگره شرق‌شناسی مسکو
  • 1960: بازدید از باکو، ایروان و تفلیس 
  • 1962: دریافت نشان طلای سه سالانه انجمن همایونی آسیا
  • 1963: عضویت پیوسته درفرهنگستان کتیبه‏ها و ادبیات
  • ۲۵ مارس ۱۹۶۶: مرگ در کمبریح و انتقال به مسکو"

 


چند روزی است که آخرین کتابم(با همکاری دکتر ناهید عبدالتاجدینی) با عنوان فهرست تفصیلی گنجینه پژوهشی ولادیمیر مینورسکیتوسط انتشارات کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منتشر شده است.

نویسنده : گودرز رشتیانی ; ساعت ۱٠:٠٢ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٤/٤/۳٠
comment نظرات () لینک