قفقاز


+ وضعیت انتشار کتاب‌های ایران‌شناسی در روسیه

امروز (چهارشنبه 10 اردیبشهت 1393) که اولین روز 27مین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران نیز بود، به دعوت دوست عزیزم دکتر محسن جعفری مذهب سخنرانی با موضوع وضعیت انتشار کتاب‌های ایرانشناسی در روسیه در سالن بین‌الملل سرای اهل قلم ارائه دادم. خانم الگا چخونینا دانشجوی تاریخ دانشگاه تهران نیزدیگر سخنران این نشست بود که مقاله ای با نام بررسی پژوهش‌های ایران‌شناسی الگ آکیموشکین قرائت کرد.

به عنوان داخل پرانتز باید یادآوری کنم: دکتر آکیموشکین را در اولین همایش بین‌المللی ایرانشناسی ( خردادماه 1381 در تهران) دیده بودم و شوخ طبعی و صمیمت وی باعث شد تا به همراه چند تن دوستان تاریخ بیشتر روزهای همایش را در کنار او باشیم و طبق رسم معمول ایرانی که از او می‌پرسیدم چه خبر؟ او هم در جواب می‌گفت: «هیچی! داریم این دور و برها می‌پلیکیم». به خوبی یادم هست وقتی دکتر اشراقی هم جویای احوالشان شدند با همین فعل «می‌پلیکیم» جواب داد. متاسفانه بعد از درگذشت همسر وضعیت روحی و جسمانی وی تحلیل رفت و خود او نیز در سال 2010 (تولد در 1929) درگذشت و هنگام اقامتم (از فوریه 2012) در پترزبورگ بخت دیدار  با وی میسر نشد. به پاس خدمات ارزشمند وی، در حال حاضر اتاق کار بخش ایران‌شناسی انستیتو نسخ خطی پترزبورگ به نام آکیموشکین نام‌گذاری شده و کتابخانه شخصی وی نیز به این انستیتو اهدا شده که تعداد زیادی از جدیدترین پژوهش ها و متون تصحیح شده در آن نگهداری می‌شون. (از لینک زیر می توان به فهرستی از مهمترین پژوهش های وی دست یافت: http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_personalities&Itemid=74&person=21)

 بعد از سخنرانی خانم الگا چخونینا و مقدمه دکتر جعفری مذهب، سخنرانی خود را برای حاضرین که حدود 15 نفر بودند ارائه دادم که گزارش مختصری از آن در اینجا آورده می‌شود:

وضعیت انتشار کتاب‌های مربوط به مطالعات ایران در ارتباط مستقیم با پژوهش های ایران‌شناسی در محافل دانشگاهی و پژوهشی و روابط دو کشور ایران و روسیه دارد؛ به این معنا که با شروع و گسترش روابط دو کشور از دوره صفویه پژوهش‌های ایران‌شناسی نیز آرام آرام شکل می گیرد و از اواخر دوره صفویه که همزمان با قدرت‌یابی پتر اول است، توجه جدی به شناخت شرق از جمله ایران شکل می گیرد. در همین دوره نخستین نقشه‌ها، نخستین گزارش‌های توصیفی اجتماعی و قومی و نیز اولین گزارش ها علمی از مناطق شمالی ایران تهیه می‌شود. در دوره کاترین دوم هم همین روند تداوم می‌یابد که ترجمه قرآن به زبان روسی، نوشتن اولین فرهنگ‌های دو زبانه فارسی- روسی از جمله آنان است. در اوایل قرن نوزدهم با همت محمدعلی کاظم بیگ (الکساندر کاظم بیگ) ایران‌شناسی در دانشگاه قازان (تاتارستان) تاسیس می‌شود که سهم مهمی در این حوزه داشت. از اواسط قرن نوزدهم دانشگاه دولتی پترزبورگ به عنوان قطب ایران‌شناسی در روسیه فعالیت خود را پی می گیرد که کاظم بیگ هم به این دانشگاه منتقل می‌شود و بسیاری از نسخه‌های فارسی  و عربی نیز از این دانشگاه به پترزبورگ منتقل می شود. در مجموع می توان گفت که پژوهش های ایران‌شناسی دوره تزاری از حجم قابل توجهی برخوردار بود که فهرستی از این مطالعات در کتابی که در سال 2002 منتشر شده است به خوبی معرفی و دسته بندی شده‌اند.

با شکل‌گیری اتحاد جماهیر شوروی به یک معنا تحول مهمی در ایران شناسی صورت گرفت که این رشد و بالندگی هم از منظر کمّی و هم از منظر کیفی قابل توجه است. اما مهمترین آسیب وارده به این حوزه، دولتی شدن این مطالعات و سیطره ایدئولوژی رسمی بر آن بود. درباره دیدگاه عمومی محققان امروزی مبنی بر اینکه همه فعالیت‌های ایران‌شناسی دوره شوروی را دارای نگاه مارکسیستی-لنینیستی می دانند ای تدملات جدی وجود دارد.. من درباره این موضوع تردیدهای جدی دارم و بر این باورم که سهم مطالعات آکادمیک و روشمند علمی به مراتب بر آثار پژوهشی ایدئولوژیک محور برتری دارد و در واقع می‌توان چنین گفت که گرچه به ظاهر در ابتدای بسیاری از این آثار  جمله کلیشه‌ای از لنین یا مارکس نقش بسته است اما در محتوای آنها خبر چندانی از پایبندی به ایئولوژی رسمی نیست. به هر حال این موضوع پژوهش‌های مستقلی می‌طلبد و به عنوان یک موضوع مورد تحقیق قابل توجه است.

در دوره پس از شوروی چند تحول در حوزه ایران‌شناسی اتفاق افتاده است:

پیش از همه بایستی به این موضوع اشاره کرد که ایران شناسی به عنوان یک فعالیت علمی متاثر از جریان عمومی نظام تحقیقاتی و پژوهشی روسیه جدید است و بالطبع مسائلی مانند کاهش سطح مطالعه؛ تورم، افزایش قیمت کتاب و محصولات فرهنگی و... بر فعالیت‌های ایران‌شناسی نیز تاثیر گذار بوده است.

تحول دیگر امکان فعالیت نسبتاً آزاد برای نهادهای رسمی ایرانی مستقر در روسیه است. به طور مشخص در حال حاضر رایزنی فرهنگی سفارت ایران در روسیه و بنیاد مطالعات اسلامی مستقر در مسکو (بیشتر از منظر مطالعات اسلامی) این امکان را یافته‌اند که بدون محدودیت خاصی به گسترش فعالیت‌های ایران‌شناسی یاری رسانند، در صورتی که تا پیش از شوروی این امکان میسر نبود.

تحول دیگر آزاد‌سازی فضای اجتماعی و اقتصادی روسیه است که موجب شکل‌گیری نهادها و ناشران مستقل از حاکمیت سیاسی شده و این موسسات با توجه به تقاضا و نیاز مخاطبان نسبت به نشر ایران شناسی فعالیت می‌کنند.

آخرین دگرگونی، بایستی به گسترش رفت‌و آمدهای شهروندان دو کشور اشاره کرد که در سالیان دستاورد این مسافرت‌ها انتشار تعدادی از سفرنامه‌های مربوط به ایران است که به گسترش ادبیات ایران‌شناسی کمک شایانی نموده است.

 در حال حاضر از منظر انتشار کتاب‌های مربوط به ایران شناسی می توان به سه دسته از این مراکز اشاره کرد که جند نمونه از مهمترین اثار منتشره آنها در سه سال اخیر نیز  آورده میشود:

1-   مراکز رسمی و دانشگاهی

1-1- در  پترزبورگ شامل: دانشگاه دولتی پترزبورگ، انستیتو نسخ خطی شرقی؛ موه ارمیتا‍ژ

  • ایران عصر ساسانی: تاریخ و فرهنگ/ علی کالسنیکوف- 2012 (Сасанидский Иран. История и культура/ Автор: Алий Колесников/ Издательство: Нестор-История/ ISBN 978-5-90598-710-6; 2012 г.  )
  • بین‌النهرین و ایران در قرون 4-5 میلادی/ محمد داندامایف 2009 (Месопотамия и Иран в VII-IV вв. до н.э. Социальные институты и идеология/ Автор: Магомед Дандамаев/ Санкт-Петербургского государственного университета/ ISBN 978-5-8465-0834-7; 2009 г.)
  • مجموعه مقالات زبان شناسی ایران، باگالوبوف 2012 (М.Н.Боголюбов. Труды по Иранскому языкознанию. Избранное. 2012 г./ Москва. 2012 год)
  • فرهنگ کتابشناسی شعر آسیای مرکزی (1500- 1625م). باریس نوریک 2011  (Норик Б.В. Биобиблиографический словарь среднеазиатской поэзии (XVI — первая треть XVII в.). М.: издательский дом Марджани, 2011. (Bibliotheca Islamica).)
  • تاریخ سیاسی اشکانیان/ نوشته دی‌بویس ترجمه والری نیکونوروف 2008 (Дибвойз Н. К. Политическая история Парфии. «Филологический факультет Санкт-Петербургского государственного университета», «Нестор-История». Санкт-Петербург, 2008,Перевод: В. Никоноров
  • مجموعه مقالات بزرگداشت لیوشیتس/ به کوشش تاختاسیوا و پاول لورجه 2013 (Commentationes Iranicae. Сборник статей к 90-летию Владимира Ароновича Лившица / Под ред. С.Р.Тохтасьева и П.Б. Лурье. СПб.: Нестор-История, 2013.)

2-1- در مسکو: دانشگاه دولتی مسکو؛ انستیتو شرق‌شناسی وابسته به آکادمی علوم

  • انقلاب اسلامی: تئوری و عمل/ لوکویانوف 2012 (Лукоянов А.К.  Исламская революция.  Теория и практика Ирана. – Saarbrücken (Germany) : LAP LAMPERT Academic Publishing, 2012. – 344 c.)
  • بریگاد قراق در ایران/ تروگانوف 2012 (Тер-Оганов Н.К.  Персидская казачья бригада.  1879–1921 гг. / отв. ред. Н.М. Мамедова. — М.: Институт востоковедения РАН, 2012. — 352 с. : ил.)
  • یادداشت های رواز اوتورگائوری (کنسول در ایران)/ رواز اوتورگائوری2014 (Покер с аятоллой. Записки консула в Иране/ /Автор: Реваз Утургаури/ Издательство: ОГИ (Объединенное Гуманитарное Издательство)/ ISBN 978-5-94282-725-0)
  • فرهنگ ریشه شناختی زبانهای ایرانی/ ادلمان و راستارگویوا 1997-2011 (Этимологический словарь иранских языков Тт. 1-4 , /Расторгуева В.С., Эдельман Д.И./ 2000-2011)
  • پیشرفت تاریخی و اجتماعی ایران 1979-2008/ فلین 2012 (Социально-историческое развитие Исламской Республики Иран (1979-2008 гг.). Факторы устойчивости государственной власти/Автор: Никита Филин Издательство: РГГУ ISBN 978-5-7281-1352-2; 2012 г.)

 

3-1- سایر مراکز دولتی مثل آرشیو‌ها، وزارتخانه‌ها و دانشگاه‌های استان‌ها و جمهوری های روسیه که جدیدترین آنها کتاب زیر است:

تاریخ ایرانشناسی در قازان: مجموعه اسناد/ اداره‌کل آرشیو هیئت وزیران جمهوری تاتارستان 2013 (Из истории казанской иранистики: Сборник документов / Отв. сост. Л. В. Горохова; сост. О. Е. Пантелеева, О. В. Федотова, Н. А. Шарангина. — Казань: Главное архивное управление при Кабинете Министров Республики Татарстан, 2013. — с. 11-22; 29-33.)

 2- نهادهای ایرانی مستقر در روسیه

1-2- رایزنی فرهنگی سفارت ایران (برای اطلاع از این فعالیت‌ها به وبگاه آن مراجعه کنید:www.moscow.icro.ir )

2-2- بنیا طالعات اسلامی (این بنیاد در حوزه اسلام شناسی فعالیت می‌کند اما برخی از انتشارات آن همانند سالنامه اشراق و ترجمه متون ادبی و داتسانی در حوزه ایرانشناسی قار می‌گیرد. islamfond.ru)

2-   ناشران خصوصی

در پترزبورگ : انتشارات شرق‌شناسی

در مسکو: انتشارات وچه و آلِتای

ایران و روسیه/ کولاگینا 2012 (Россия и Иран (XIX - начало XX в.)/ Автор: Людмила Кулагина/ Издательство: Ключ-С/ ISBN 978-5-93136-124-6; 2012 г.)

ایران سرزمین عجایب، راهگشای جهان/ 2010 (Иран. Страна-загадка, открывающаяся миру/ ID 5130294/Авторы: Игорь Осанов, Сергей Бурыгин, Николай Непомнящий/ Издательство: Вече/ ISBN 978-5-9533-4358-9; 2010 г.)

فلسفه اولیه یونان و ایران قدیم/ مارینا ولف 2007 (Ранняя греческая философия и Древний Иран/ Автор: Марина Вольф/ Редактор: Евгений Афонасин/ Издательство: Алетейя/ ISBN 978-5-903354-03-0; 2007 г.)

ایران از نگاه روسها/ دیمیتری ژوکوف 2013 (Иран глазами русского/ Автор: Дмитрий Жуков/ Издательство: Книжный клуб 36.6/ ISBN 978-5-98697-301-2; 2013 г.)

مذاکرات شاعرانه بین ایران و روسیه/جمعی از نویسندگان 2011 (Поэтические беседы Ирана и России (аудиокнига MP3)/ Автор: И. В. Абраменко/ Исполнители аудиокниги: Ирина Абраменко, Ирина Сгибнева, У. Керимова, Фархад Саиди, Е. Драчевская/ Издательство: Равновесие/ 2011 г.)

آمریکا، ایران و سوریه ،سناریوی تکرای برای لبنان/ جمعی از نویسندگان 2012 (США, Сирия и Иран. Ливийский сценарий повторяется/ Авторы: Дарья Базаркина, Екатерина Виноградова, Андрей Манойло, Евгений Пашенцев, Г. Саймонс/ Издательство: Горячая Линия – Телеком/ ISBN 978-5-9912-0270-1; 2012 г.)

امپراتوری ایران از قدیمترین ایام تا زمان حاضر/ گنادی پوتاپوف 2012 (Персидская империя. Иран с древнейших времен до наших дней/ Автор: Геннадий Потапов/ Издательство: Алгоритм/ ISBN 978-5-4438-0306-7; 2013 г.)

در میان ایرانیان، چشم اندازی از یک آداب و رسوم بسیار بسته/ سوفیا کوتلاکی- 2011 (София Кутлаки, «Среди Иранцев. Путеводитель по нравам и обычаям самой закрытой страны мира», М.: Юнайтед Пресс, 2011 — 264 с.)

از نظر موضوعی نیز کتاب های ایران نشاسی به دوسته کلی تقسیم می‌وشند:

1-    آثار علمی و دانشگاهی که برونداد همان موسسات بالا هستند.

2-    سفرنامه‌ها که توسط ناشران خصوصی منتشر می‌شود.

3-    بخشی از آثار علمی نیز توسط ناشران خصوصی منتشر می‌شود.

4-    ترجمه‌ها. این بخش هم از زبان فارسی و هم از زبان‌های اروپایی صورت می‌گیرد و بخش عمده ای از فعالیت‌های رایزنی فرهنگی (از همه مهمتر ترجمه مثنوی معنوی و دیوان شمس) یا بنیاد مطالعات اسلامی مربوط به این حوزه است که از طریق سایت مربوطه می توان به اطلاعاتی دست یافت. در اینجا به چند نمونه از ترجمه های مروبط به ناشران خصوصی اشاره می‌شود.

  • ایران/ کارل ریتر 2011 (Иран/ Автор: К. Риттер/ Издательство: Книга по Требованию/ ISBN 978-5-458-01309-3; 2011 г)
  • تاریخ ایران از منشا اولیه تا زمان حاضر/ ژان پل رو 2012 (История Ирана и иранцев. От истоков до наших дней/ Автор: Жан-Поль Ру/ Переводчик: М. Некрасов/ Издательство: Евразия/ ISBN 978-5-91852-037-6; 2012 г.)
  • باستان‌شناسی و هنر ایران از صده پیش از میلاد تا زمان حاضر/ حسن طلایی 2014 (Археология и искусство Ирана в I тысячелетии до н.э./ Автор: Хассан Талаи/ Издательство: Вече/ ISBN 978-5-9533-6171-2; 2014 г.)
  • پرسپولیس/ مرجانه ساتراپی 2013 (Персеполис/ Маржан Сатрапи/ Издательство: Бумкнига / ISBN: 978-5-906331-01-4/ 2013)

به عنوان جمع‌بندی بحث می‌توان به آسیب‌شناسی انتشارات حوزه ایران شناسی اشاره می‌شود:

بیش از هر چیز باید به این واقعیت پرداخت که در حال حاضر علوم انسانی در روسیه با بحرانی نسبتاً شدید درگیر است و از حمایت‌های دوره شوروی دیگر خبری نبیست. ایران شناسی نیز متاثر از این تحولات است و در نسبت با سایر رشته‌های علوم انسانی وضعیت بهتری ندارد.

علاوه بر تضعیف علوم انسانی، ایران نشاس به صورت ویژه‌تری با بحران روبرو است و کرسی ها عرب‌شناسی و مطالعات شرق آسیا به ویژه چین شناسی و مطالعات کره از امکانات بیشتری در فضای دانشگاهی برخوردارند و توانسته‌اند علاقمندان بیشتری را جذب نمایند.

علیرغم تلاش های نهادهای ایرانی مستقر در روسیه برای روشن‌نگاه داشتن چراغ ایران شناسی، به دلایل مختلف این حمایت‌ها تاثیر بایسته‌ای در فروزان‌کردن این چراغ نداشته است. توزیع نامناسب کتاب‌ها، ثبت نشدن آنها در پایگاه‌های اطلاعاتی روسیه، عدم امکان خرید اینترنتی این آثار ( در صورتی که همه کتابهای ناشران در فضای مجازی عرضه می‌شوند)؛ گزینشی عمل کردن در انتخاب موضوعات و ترجمه‌های غیر کارشناسی را می‌توان از جمله این دلایل دانست.

یکی از مهمترین راه‌کارهای توسعه این فعالیت‌ها می تواند پیش خرید تعدادی مشخصی از این آثار توسط نهادهای ایرانی باشد که هم با استقبال نویسندگان و ناشران قرار روبرو خواهد شد و هم این منابع خریداری شده به کتابخانه‌های مهم روسیه ارسال  و در دسترس علاقمندان قرار می‌گیرد.

گزراشی از این نشست در سایت کتابخانه مجلس منتشر شده است: ical.ir

 

نویسنده : گودرز رشتیانی Goodarz Rashtiani ; ساعت ۱٠:۱٠ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۳/٢/۱۱
comment نظرات () لینک