قفقاز


+ پژوهش‌های ایرانی در سنت‌پترزبورگ

(به نقل از خبرگزرای کتاب ایران- ایبنا)

نشست «پژوهش‌های ایرانی در سنت‌پترزبورگ» امروز (22 مردادماه 1392) برپا شد. گودرز رشتیانی، پژوهشگر تاریخ گفت: روسیه را می‌توان سرزمین آرشیو دانست. در گنجینه‌های آن اطلاعات بسیاری از دوره‌های مختلف ایران نیز موجود است که برای پژوهش‌های تاریخی ایران اهمیت بسیاری دارند و باید از آن‌ها بهره گرفت.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست «پژوهش‌های ایرانی در سنت‌پترزبورگ» با سخنرانی گودرز رشتیانی، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ مردم قفقاز درباره دیده‌ها و پژوهش‌های ایران در روسیه و محسن جعفری‌مذهب، عضو هیات علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی،‌ سه‌شنبه (22 مردادماه) در ساختمان گنجینه اسناد ملی برگزار شد.

گودرز رشتیانی در این نشست با اشاره به این‌که 15 ماه در پترزبوگ به سر برده،‌ گفت: موضوع پایان‌نامه دکترایم درباره روابط ایران و روسیه از سقوط صفویه تا آغاز قاجار است. به همین منظور و برای دسترسی به اسناد و اطلاعات آرشیوی به‌ویژه آرشیوهای شخصی «ولادیمیر مینورسکی» به این کشور سفر کردم.

این پژوهشگر با بیان این‌که 310 سال از بنیانگذاری شهر سنت‌پترزبورگ می‌گذرد، اظهار کرد: روسیه می‌خواست با ساخت این شهر از ویژگی‌های شرقی جدا شده و خود را به اروپا پیوند بزند. این شهر در سال 1703 میلادی ساخته شد و تا 1917 که انقلاب رخ داد پایتخت روسیه باقی ‌ماند. نام آن نیز ابتدا سنت‌پترزبورگ بود که به پتروگراد تغییر کرد و مدتی نیز لنین‌گراد خوانده ‌شد اما پس از مدتی دوباره به نام نخستین خود یعنی سنت‌پترزبورگ بازگشت.

وی ادامه داد: در این شهر کانالی وجود دارد که به نام «گریبایدوف» خوانده می‌شود که این شخص تاثیر بسیار مهمی بر انتقال واژه‌های فارسی به زبان روسی در نمایشنامه‌ها و داستان‌هایی که نوشته، گذاشته است. روسیه را می‌توان سرزمین آرشیو نام نهاد، مرکزهای بسیاری در این کشور وجود دارد، همچنین از نظر تعداد آرشیو حجم اسناد و مدارک چشمگیر است. این آرشیوها با دو سیستم متفاوت فدرال و غیرفدرال سازماندهی شده‌اند.

 این پژوهشگر تاریخ بیان کرد: در روسیه 15 آرشیو فدرال وجود دارد که زیر نظر سازمان فدرال روسیه اداره می‌شوند. به جز دو آرشیو به نام‌های «آرشیو دولتی تاریخی روسیه» در سنت‌پترزبورگ و «آرشیو شرق دور روسیه» در «ولادی‌وستوک» دیگر آرشیوها عمدتا در مسکو واقع شده‌اند. برخی از آن‌ها آرشیو تاریخ جدید، اجتماعی ـ سیاسی، دیداری ـ نوشتاری، اقتصادی و نظامی نام دارند. مثلا اسنادی از نهضت جنگل و مسایل اجتماعی و سیاسی ایران در آرشیو اجتماعی ـ سیاسی موجود است.

رشتیانی گفت: «آرشیو اسناد قدیمی روسیه» دربردارنده قدیمی‌ترین اسناد تا قرن 18 میلادی است و همه اسناد مربوط به صفویه و تمامی سفارت‌ها در آن نگهداری می‌شود. «فوند» شماره 77 در این آرشیو که به «اُپیس»هایی تقسیم شده است، دوره‌های مختلف زمانی را دربردارد که در آن یک‌هزار و 500 پرونده موجود است. بیش از 40 هزار سند مربوط به رابطه ایران و روسیه در این آرشیو گردآوری شده که برخی از آن‌ها به زبان فارسی هستند.

این پژوهشگر مردم قفقاز درباره آرشیوهای غیرفدرال نیز بیان کرد: حدود 45 آرشیو غیرفدرال در روسیه وجود دارد که آرشیوهای وابسته به سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها هستند. «آرشیو سیاست خارجی امپراتوری روسیه» و «آرشیو سیاست خارجی روسیه» متعلق به وزارت امور خارجه به‌شمار می‌روند. آرشیو امپراتوری، قدیمی‌ترین اسناد را در خود دارد که پیش از این مجموعه اسنادی از 1866 تا 1902 در کتابی 12 جلدی در تفلیس درباره دستاوردهای کمیسیون‌های باستانشناسی منتشر شده است. «آرشیو سیاست خارجی روسیه» نیز اسناد مربوط به دوره شوروی تا سال 2005 را در بردارد.

وی ادامه داد: در هر شهر که پنج‌هزار نفر جمعیت داشته باشد نیز آرشیوی در شهرداری وجود دارد که به‌طور مثال آرشیو شهرداری سنت‌پترزبورگ،‌ مهم‌ترین فعالیت‌های شهر را حفظ و نگهداری می‌کند و می‌توان از میان اطلاعات آن افرادی که از ایران به آن‌جا رفته‌اند، جست‌وجو کرد و درباره آن‌ها آگاهی به دست آورد. برخلاف رویه آرشیو در ایران که سرنوشت غم‌انگیزی دارد، روسیه با این‌که تحولات بسیاری مانند چند انقلاب، دو جنگ جهانی و ویرانی‌های بسیار به‌خود دیده،‌ به اعتراف پژوهشگران روسی، هیچ سند مهمی از بین نرفته است. به‌طور مثال قرارداد گنجه در 1735 یا قراردادهای ترکمنچای و گلستان در این آرشیوها موجود است اما در ایران چیزی از آن‌ها باقی نمانده است.

رشتیانی با اشاره به آرشیوهایی که در آن‌ها پژوهش انجام داده، گفت: دانشکده شرق‌شناسی سنت‌پترزبورگ، آرشیو دریانوردی روسیه در پترزبورگ، آرشیو دولتی تاریخی روسیه، آرشیو روابط خارجی روسیه، کتابخانه ملی روسیه (سالیتکوف ـ شچدرین) و انستیتو نسخه‌های خطی آکادمی علوم پترزبورگ آرشیوهایی است که در آن‌ها به دنبال اسناد مربوط به ایران و روابطه با روسیه پرداختم.

این پژوهشگر تاریخ اظهار کرد: همچنین حدود 900 نسخه خطی فارسی در دانشکده شرق‌شناسی پترزبورگ وجود دارد. در آرشیو دریانوردی تمام فعالیت‌های نظامی و بخشی تجاری در دریای خزر،‌ همچنین فعالیت‌های «جان التون» در دوره افشاریه اطلاعات مهمی  دارد که در این آرشیو موجود است. این آرشیو وابسته به وزارت دفاع و وضعیتی امنیتی دارد که امکان دسترسی به اسناد قرن‌های 17، 18 و 19 آسان اما دوره‌های پس از آن دشوار است. در آرشیو دولتی تاریخی روسیه، اطلاعاتی از قرن 18 و 19 تا انقلاب 1917 وجود دارد.

وی توضیح داد: در کتابخانه ملی روسیه، 1400 سند فارسی نگهداری می‌شود و هر فرد خارجی می‌تواند با ارایه پاسپورت یک‌سال در آن عضو شود. در انستیتو نسخه‌های خطی آکادمی علوم سنت‌پترزبورگ،‌ 10 هزار نسخه خطی عربی و چهارهزار نسخه فارسی وجود دارد. به‌طور مثال نامه فتحعلی‌شاه و نامه عباس‌میرزا برای قتل گریبایدوف، همچنین رونوشت 40 فرمان شاهان صفوی نیز در این مکان موجود است. یکی از کارهای مهمی که در روسیه انجام می‌شود این است که از چهره‌های شاخص خواسته‌اند تا در اواخر عمر یا پس از مرگ، تمامی اسناد خود را به یکی از آرشیوهای مرتبط تحویل بدهند تا آن‌ها را در بخشی به نام همان شخصیت نگهداری کنند که امیدوارم این مساله در ایران نیز اجرایی شود.

رشتیانی با اشاره به شخصیت «ولادیمیر مینورسکی» بیان کرد: آرشیو مینورسکی از مهم‌ترین آرشیوها درباره ایران است. وی پنج فوریه 1877 در «کراچوا» متولد شد، در 1902 به ایران آمد و پژوهشی درباره فرقه اهل حق انجام داد که جایزه‌ای نیز دریافت کرد. از سال 1912 تا 1914 به دلیل اختلافات مرزی ایران و عثمانی مامور در کمیسیون تعیین مرزهای این دو کشور از آرارات تا خرمشهر شد و بیش از صدها دفترچه خاطرات از وی به جای مانده است.

این پژوهشگر ادامه داد: فهرست کلی گنجینه پژوهشی «ولادیمیر مینورسکی» 6 اُپیس دارد که آثار علمی با 828 سند و پرونده از 1902 تا 1963، اسناد شخصی،‌ خانوادگی و شغلی از 1887 تا 1977 با 569 سند و پرونده، اُپیس شماره سه درباره مکاتبات (1871-1966)، 2455 سند و پرونده، شماره چهار دربردارنده آثار علمی دیگران در بین سال‌های 1854 تا 1964 با 243 سند و پرونده، عکس‌ها بین سال‌های 1888 تا 1963 در 110 پرونده و قطعه عکس و اُپیس 6 باعنوان کلکسیون اسناد و بریده‌های نشریات (1829-1966)، 143 سند را شامل می‌شود.

رشتیانی در پایان سخنانش با بیان جزییاتی از اُپیس‌های مختلف آرشیو مینورسکی گفت: در میان این آثار اطلاعات بسیار مهم و باارزشی در دوره‌های مختلف حضور این شخصیت در ایران وجود دارد. نامه‌ها و عکس‌هایی که از وی و اندیشمندان ایرانی مانند عارف قزوینی، سعید نفیسی، استاد معین، منوچهر ستوده، احسان یارشاطر، رشید یاسمی، فریدون آدمیت، غلامرضا مصایب و بسیاری دیگر در این آرشیو وجود دارد که‌ می‌تواند نقش بسیار مهمی در پژوهش‌ها و گسترش دانش در حوزه‌های مرتبط به‌ویژه ایرانشناسی داشته باشد.

محسن جعفری‌مذهب نیز در این نشست با اشاره به چهارصدمین سالگرد تاسیس خاندان «رومانوف» در روسیه گفت: این دوره معاصر با حکومت صفویه در ایران بر سر کار آمد، پتر اول که یک‌صد سال پس از آغاز حکومت رومانوف‌ها امپراتور شد، تلاش کرد تا پایتختی اروپایی و نه آسیایی برای روسیه بسازد و به همین منظور سنت‌پترزبورگ را بنا نهاد.

عضو هیات علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی افزود: گودرز رشتیانی که برای فرصت مطالعاتی دوره دکترا به روسیه سفر کرده بود تا روابط ایران و روسیه از دوره صفویه و پس از آن را بررسی کند، اطلاعات ارزشمندی از اسناد میراث ایرانی در روسیه به دست می‌دهد. این که چگونه می‌توان به این اسناد دسترسی پیدا کرد و موانع و مشکلات آن کدام است و چطور می‌توان این دسترسی را تسهیل کرد. رشتیانی فارغ‌التحصیل رشته تاریخ از دانشگاه تهران و دبیر آموزش و پرورش است.

نشست «پژوهش‌های ایرانی در سنت‌پترزبورگ» با پرسش و پاسخ از سوی حاضران به پایان رسید.

نویسنده : گودرز رشتیانی Goodarz Rashtiani ; ساعت ۱٢:٥٦ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/٩/٢٩
comment نظرات () لینک

+ گنجینه پژوهشی (آرشیو شخصی) ولادیمیر مینورسکی

یکی از توفیقات اقامت جند ماهه ام در سنت پترزبورگ، دسترسی به منابع کتابخانه ای و آرشیوهای غنی روسیه است. در این میان، بخشی در انستیتو نسخ خطی پترزبورگ با نام آرشیوهای شخصی شرق شناسان بایگانی شده است (قبلا خلاصه وار آن را معرفی کرده ام) که از جهاتی بسیار جالب توجه است ، زیرا اسناد و مدارک شخصی تعداد زیادی از شرق شناسان و ایران شناسان بنام در آنجا نگهداری میشود. یکی از این ایران شناسان، ولادیمیر مینورسکی است که از وجهه جهانی بالایی برخودردار بوده  و برای ایرانیان نیز چهره ای شناخته شده است. با دیدن دفاتر راهنمای این آرشیو به همراه همسرم  ناهید عبدالتاجدینی تصمیم به فهرست نویسی آن کردیم  که بدون شک میتواند منبعی بسیار ارزشمند دز مظالعات شرقشناسی و ایرانشناسی به شمار آید.

امروز که حدود 6 ماه از آن روز میگذرد بسیار خوشحالیم که  این کار مهم به سرانجام رسیده و خدا را شاکریم که توانسته ام سهمی هر چند اندک در شناسایی این ایرانشناس نامور به جامعه علمی داشته باشیم.

این کتاب که توسط انتشارت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس در حال انتشار است در بردارنده خلاصه زندگی­نامه و فهرست کامل گنجینه پژوهشی ولادیمیر مینورسکی در شش بخش (اُپیس) است:

  • فعالیت­های علمی و تحقیقاتی؛
  • اسناد و مدارک شخصی و خانوادگی؛
  • مکاتبات مینورسکی (صدها نامه از همه شرق شناسان سراسر دنیا و نویسندگان ایرانی همانند: علامه قزوینی، محمدعلی فروغی، جمالزاده، صادق هدایت، ایرج افشار، منوچهر ستوده، مجتبی مینوی، بدیع الزمان فروزانفر، علی اصغر حکمت، سعید نفیسی، امان اله جهانبانی، حاج علی رزم آرا و....) 
  • آثار علمی و تحقیقی سایر پژوهشگران؛
  • عکسها؛
  • اسناد و مدارک مربطو به مأموریت های رسمی،
  • کلکسیون بریده روزنامه ها و مجلات.

لازم به ذکر است  مینورسکی در ۶ فوریه ۱۸۷۷(1293شمسی) در شهر کوچک کُرچه‌وا (Korcheva) در نزدیکی مسکو چشم به جهان گشود. از سال ۱۸۹۶ تا ۱۹۰۰ در دانشگاه مسکو به تحصیل حقوق و سپس مشغول آموختن زبان‌های شرقی در انستیتوی لازارف شد. در ۱۹۰۳ به خدمت وزارت امور خارجه روسیه درآمد و از ۱۹۰۴ تا ۱۹۰۸ در کنسولگری روسیه در تبریز و یک سال نیز در تاشکند خدمت کرد. در سال های 1911 تا 1914 نماینده روسیه در کمیسیون مرزی ایران وعثمانی(از آرارات تا خلیج فارس) بود و در جریان انقلاب ۱۹۱۷ روسیه را ترک کرد. از سال ۱۹۲۳ به تدریس زبان فارسی در مدرسه زبان‌های شرقی پاریس پرداخت. پس از آن، از ۱۹۳۲ به تدریس زبان و ادبیات فارسی و تاریخ ایران در مدرسه زبان‌های شرقی لندن(SOAS) و در سال ۱۹۳۷ استاد زبان فارسی در دانشگاه لندن شد. در سال ۱۹۴۴ بازنشسته شد و از آن پس در دانشگاه کمبریج به تدریس تاریخ ایران پرداخت. مینورسکی در ۲۵ مارس ۱۹۶۶ (5 فرورین 1345 شمسی)در کمبریج درگذشت که بنا به تصمیم همسرش (تاتیانا مینورسکی) در مسکو به خاک سپرده شد.

آثار پژوهشی ولادیمیر مینورسکی از تنوع کم نظیری در حوزه­های ایران­شناسی، کردشناسی، قفقازشناسی، فرق اسلامی و تصحیح نسخ خطی برخوردار است. وی در مدت شش دهه فعالیت علمی، بیش از دویست مقاله علمی (در دائره ­المعارف اسلام و مجلات دیگر)، و حدود پانزده کتاب به رشته تحریر درآورد و نسخ خطی فارسی، عربی و کردی زیادی تصحیح و منتشر نمود.

نویسنده : گودرز رشتیانی Goodarz Rashtiani ; ساعت ۱:٤٥ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/۱۱/٥
comment نظرات () لینک

+ نسخ خطی اسلامی در روسیه


بر اساس گزارشی که زنده یاد اولگ آکیموشکین از نسخه‌های خطی اسلامی موجود در کتابخانه‌های روسیه ارائه نموده است (لندن، مؤسسة الفرقان، 1992م)، در کتابخانه‌های روسیه 60000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد که از این تعداد 18733 نسخه خطی عربی، 12612 نسخه فارسی و تاجیکی، 9540 نسخه ترکی (با همه لهجه‌ها)، 148 نسخه کردی، 28 نسخه پشتو، 14 نسخه مالزیایی و 3 نسخه اردو و 7057 نسخه نیز با عنوان نسخ خطی اسلامی (بدون تمایز زبانی) می‌باشد.

 به استناد گزارش‌های پراکنده از وجود دستنویس‌های فراوان در جمهوری‌های خودمختار تاتارستان، داغستان، چچنستان و جز اینها، راقم سطور بر این باور است که در کتابخانه‌های فدراسیون روسیه، دست کم، یکصد هزار نسخه خطی اسلامی وجود دارد که بسیاری هنوز شناسایی نشده است. باید دانست که بر اساس گزارش‌های رسمی، عمده تمرکز نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه به لحاظ کیفی، به ترتیب در شهرهای سنت پترزبورگ، مسکو، تاتارستان (قازان)، داغستان (مخاچ قلعه)، باشقیرستان (اوفا) و چچنستان (گروزنی) می‌باشد که در معرفی آن مواریث، تاکنون بیش از یکصد جلد فهرست در قالب کتاب، مقاله یا پایان‌نامه، به زبان‌های روسی، آلمانی، فرانسوی، ترکی، فارسی، عربی و دیگر زبان‌ها چاپ و منتشر شده است؛ لیکن به لحاظ کمّی به نظر می‌رسد جمهوری داغستان، مقام نخست را در تعداد نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه، دارا باشد.

الف) سنت پترزبورگ: بر پایه آمارهای رسمی در این شهر، دست کم، 14149 نسخه خطی اسلامی (6848 عربی، 4940 فارسی و 2122 ترکی) وجود دارد

  1. کتابخانه دانشگاه سنت پترزبورگ: 1470 نسخه اسلامی (900 فارسی، 300 عربی و 270 ترکی).
  2. موزه ارمیتاژ: 86 نسخه اسلامی (52 عربی، 32 فارسی و 2 ترکی)
  3. انستیتو دستنویس‌های شرقی: 9874 نسخه اسلامی (5184 عربی، 3058 فارسی، 1500 ترکی، 28 پشتو، 14 مالایی، 14 کردی و 3 اردو).
  4. کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (به نام سالتیکف شچدرین): 2719 نسخه اسلامی (1312 عربی، 950 فارسی، 350 ترکی، 50 کردی و 1 مالایی).

ب) مسکو: بر پایه آمارهای رسمی در موسکو، دست کم، 3000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد. 1

  1. موزه تاریخی دولتی: 2000 نسخه اسلامی (بیشتر عربی و ترکی)
  2. موزه هنرهای مردمی ـ شرقی: 64 نسخه اسلامی (33 فارسی، 30 عربی و 1 ترکی).
  3. انستیتو روابط دولتی مسکو: 70 نسخه اسلامی (44 فارسی، 14 عربی و 12 ترکی).
  4. کتابخانه دانشگاه مسکو: 24 نسخه اسلامی (10 فارسی، 8 ترکی، 6 عربی).
  5. کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (به نام لنین سابق): 456 نسخه اسلامی (240 عربی، 116 فارسی، 100 ترکی). بزرگترین کتابخانه در فدراسیون روسیه، کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (لنین سابق) است که 19 طبقه دارد و دارای 43 میلیون جلد کتاب است و بعد از کتابخانه کنگره امریکا دومین کتابخانه بزرگ جهان محسوب می‌گردد. همچنین این کتابخانه دارای 60000 نسخه خطی روسی و 450 هزار سند به زبانهای مختلف است که از این تعداد تنها حدود 2000 سند به زبان فارسی می‌باشد و بیشتر متعلق به دوره‌های صفویه و قاجار است.
  6. کتابخانه باستانی (تاریخی): 30 نسخه اسلامی (6 فارسی و ....). 

ج) تاتارستان: بر پایه آمارهای رسمی تنها در شهر قازان، دست کم، 20000 نسخه خطی اسلامی (6000 عربی، 5500 فارسی و 6000 ترکی و ...) وجود دارد که بیشتر آن نسخه‌ها هنوز فهرست نشده است.

  1. آرشیو دولتی مرکزی جمهوری تاتارستان: 23 نسخه اسلامی (6 عربی، 5 فارسی، 1 ترکی).
  2. کتابخانه دانشگاه قازان: 6985 نسخه اسلامی (4006 عربی، 2379 ترکی و 600 فارسی).
  3. موزه هنرهای جمهوری تاتارستان: شامل مجموعه‌ای از دستنویس‌های اسلامی
  4. موزه ایالات متحد جمهوری تاتارستان: 102 نسخه اسلامی (44 ترکی، 42 عربی، 8 فارسی).
  5. کتابخانه مسجد قازان: 156 نسخه عربی.
  6. انستیتو زبان، ادبیات و تاریخ: 4100 نسخه اسلامی (بیشتر به زبان تاتاری). 

د) داغستان: بر پایه آمارهای رسمی در شهر مخاچ قلعه، دست کم، 5000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد.

  1. کتابخانه دانشگاه داغستان: 1500 نسخه اسلامی.
  2. موزه تاریخ و معماری جمهوری داغستان: 140 نسخه اسلامی.
  3. انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات: 2678 نسخه (2637 عربی، 16 ترکی، 3 فارسی و ..).
  4. کتابخانه نورماگومیدوف: 500 نسخه اسلامی.

هـ ) باشقیرستان: بر پایه آمارهای رسمی تنها در شهر اوفا، 3000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد.

  1. کتابخانه اداره دینی مسلمانان روسیه: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی
  2. موزه دولتی باشقیرستان: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی.
  3. انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات: دارای حدود 2500 نسخه اسلامی (عربی، فارسی، ترکی، تاتاری، باشقیری و ...).
  4. کتابخانه مرکزی جمهوری باشقیرستان: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی.


نویسنده : گودرز رشتیانی Goodarz Rashtiani ; ساعت ۱:٢٩ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/٩/۱۳
comment نظرات () لینک

← صفحه بعد صفحه قبل →