قفقاز


+ نسخ خطی اسلامی در روسیه


بر اساس گزارشی که زنده یاد اولگ آکیموشکین از نسخه‌های خطی اسلامی موجود در کتابخانه‌های روسیه ارائه نموده است (لندن، مؤسسة الفرقان، 1992م)، در کتابخانه‌های روسیه 60000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد که از این تعداد 18733 نسخه خطی عربی، 12612 نسخه فارسی و تاجیکی، 9540 نسخه ترکی (با همه لهجه‌ها)، 148 نسخه کردی، 28 نسخه پشتو، 14 نسخه مالزیایی و 3 نسخه اردو و 7057 نسخه نیز با عنوان نسخ خطی اسلامی (بدون تمایز زبانی) می‌باشد.

 به استناد گزارش‌های پراکنده از وجود دستنویس‌های فراوان در جمهوری‌های خودمختار تاتارستان، داغستان، چچنستان و جز اینها، راقم سطور بر این باور است که در کتابخانه‌های فدراسیون روسیه، دست کم، یکصد هزار نسخه خطی اسلامی وجود دارد که بسیاری هنوز شناسایی نشده است. باید دانست که بر اساس گزارش‌های رسمی، عمده تمرکز نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه به لحاظ کیفی، به ترتیب در شهرهای سنت پترزبورگ، مسکو، تاتارستان (قازان)، داغستان (مخاچ قلعه)، باشقیرستان (اوفا) و چچنستان (گروزنی) می‌باشد که در معرفی آن مواریث، تاکنون بیش از یکصد جلد فهرست در قالب کتاب، مقاله یا پایان‌نامه، به زبان‌های روسی، آلمانی، فرانسوی، ترکی، فارسی، عربی و دیگر زبان‌ها چاپ و منتشر شده است؛ لیکن به لحاظ کمّی به نظر می‌رسد جمهوری داغستان، مقام نخست را در تعداد نسخه‌های خطی اسلامی در روسیه، دارا باشد.

الف) سنت پترزبورگ: بر پایه آمارهای رسمی در این شهر، دست کم، 14149 نسخه خطی اسلامی (6848 عربی، 4940 فارسی و 2122 ترکی) وجود دارد

  1. کتابخانه دانشگاه سنت پترزبورگ: 1470 نسخه اسلامی (900 فارسی، 300 عربی و 270 ترکی).
  2. موزه ارمیتاژ: 86 نسخه اسلامی (52 عربی، 32 فارسی و 2 ترکی)
  3. انستیتو دستنویس‌های شرقی: 9874 نسخه اسلامی (5184 عربی، 3058 فارسی، 1500 ترکی، 28 پشتو، 14 مالایی، 14 کردی و 3 اردو).
  4. کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (به نام سالتیکف شچدرین): 2719 نسخه اسلامی (1312 عربی، 950 فارسی، 350 ترکی، 50 کردی و 1 مالایی).

ب) مسکو: بر پایه آمارهای رسمی در موسکو، دست کم، 3000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد. 1

  1. موزه تاریخی دولتی: 2000 نسخه اسلامی (بیشتر عربی و ترکی)
  2. موزه هنرهای مردمی ـ شرقی: 64 نسخه اسلامی (33 فارسی، 30 عربی و 1 ترکی).
  3. انستیتو روابط دولتی مسکو: 70 نسخه اسلامی (44 فارسی، 14 عربی و 12 ترکی).
  4. کتابخانه دانشگاه مسکو: 24 نسخه اسلامی (10 فارسی، 8 ترکی، 6 عربی).
  5. کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (به نام لنین سابق): 456 نسخه اسلامی (240 عربی، 116 فارسی، 100 ترکی). بزرگترین کتابخانه در فدراسیون روسیه، کتابخانه دولتی [= ملّی] روسیه (لنین سابق) است که 19 طبقه دارد و دارای 43 میلیون جلد کتاب است و بعد از کتابخانه کنگره امریکا دومین کتابخانه بزرگ جهان محسوب می‌گردد. همچنین این کتابخانه دارای 60000 نسخه خطی روسی و 450 هزار سند به زبانهای مختلف است که از این تعداد تنها حدود 2000 سند به زبان فارسی می‌باشد و بیشتر متعلق به دوره‌های صفویه و قاجار است.
  6. کتابخانه باستانی (تاریخی): 30 نسخه اسلامی (6 فارسی و ....). 

ج) تاتارستان: بر پایه آمارهای رسمی تنها در شهر قازان، دست کم، 20000 نسخه خطی اسلامی (6000 عربی، 5500 فارسی و 6000 ترکی و ...) وجود دارد که بیشتر آن نسخه‌ها هنوز فهرست نشده است.

  1. آرشیو دولتی مرکزی جمهوری تاتارستان: 23 نسخه اسلامی (6 عربی، 5 فارسی، 1 ترکی).
  2. کتابخانه دانشگاه قازان: 6985 نسخه اسلامی (4006 عربی، 2379 ترکی و 600 فارسی).
  3. موزه هنرهای جمهوری تاتارستان: شامل مجموعه‌ای از دستنویس‌های اسلامی
  4. موزه ایالات متحد جمهوری تاتارستان: 102 نسخه اسلامی (44 ترکی، 42 عربی، 8 فارسی).
  5. کتابخانه مسجد قازان: 156 نسخه عربی.
  6. انستیتو زبان، ادبیات و تاریخ: 4100 نسخه اسلامی (بیشتر به زبان تاتاری). 

د) داغستان: بر پایه آمارهای رسمی در شهر مخاچ قلعه، دست کم، 5000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد.

  1. کتابخانه دانشگاه داغستان: 1500 نسخه اسلامی.
  2. موزه تاریخ و معماری جمهوری داغستان: 140 نسخه اسلامی.
  3. انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات: 2678 نسخه (2637 عربی، 16 ترکی، 3 فارسی و ..).
  4. کتابخانه نورماگومیدوف: 500 نسخه اسلامی.

هـ ) باشقیرستان: بر پایه آمارهای رسمی تنها در شهر اوفا، 3000 نسخه خطی اسلامی وجود دارد.

  1. کتابخانه اداره دینی مسلمانان روسیه: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی
  2. موزه دولتی باشقیرستان: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی.
  3. انستیتو تاریخ، زبان و ادبیات: دارای حدود 2500 نسخه اسلامی (عربی، فارسی، ترکی، تاتاری، باشقیری و ...).
  4. کتابخانه مرکزی جمهوری باشقیرستان: دارای تعداد قابل توجهی نسخه خطی اسلامی.


نویسنده : گودرز رشتیانی ; ساعت ۱:٢٩ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/٩/۱۳
comment نظرات () لینک